Hafriyat ve madende ne zorunlu?
Hafriyat ve madende kurallar üç yerden gelir: taşıma izni ve kasa örtme hafriyat yönetmeliğinden, araç takip gibi ek şartlar belediyenin izin koşullarından, saha güvenliği ise maden, yapı işleri ve iş ekipmanı yönetmeliklerinden. Aşağıda her kuralın ne istediğini, kimi kapsadığını ve kaynağını özetledik.
Zorunlu (mevzuat) Hafriyat ve inşaat atığı taşıyan aracın örtülmesi ve taşıma izni
Taşıma sırasında çevresel kirlenmeyi önlemek için araçların üstü uygun malzemeyle kapatılır, araç kapasitesinin üzerinde yüklenmez ve tekerlekler temizlenmeden trafiğe çıkmaz. Taşıyıcı, mücavir alan içinde belediyeden, dışında mahallin en büyük mülki amirinden taşıma izin belgesi alır; inşaat/yıkıntı atığı taşıyan araçlar sarı renkli olur ve üzerinde “İnşaat/Yıkıntı Atığı Taşıma Aracı” yazar.
- Kapsam
- Hafriyat toprağı ile inşaat/yıkıntı atığı taşıyan araçlar
- Tarihler
- Yürürlükte
Kaynak: Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği md. 24–25 (RG 18.03.2004/25406)
Yerel kararla Bazı büyükşehirlerde hafriyat taşıma izni için araç takip cihazı şartı
Hafriyat Yönetmeliği md. 24, taşıma izni için istenecek belge ve bilgileri belediyenin belirlemesine bırakır; bazı büyükşehirler bu yetkiyle izne araç takip şartı ekler. Örnekler: Bursa'da UKOME'nin 01.11.2013 tarihli kararıyla hafriyat taşıyan araçlara belediyenin uydu araç takip sistemine uyumlu, damper hareketlerine duyarlı GPS cihazı taktırılması zorunlu tutulmuştur. Ankara Büyükşehir Belediyesi'nin taşıyıcı taahhütnamesi (s.ankara.bel.tr/files/1415/6829/3327/Taahhtname.pdf), araç takip sistemi takılı olmayan araçla taşıma yapılmamasını ve araç takip cihazı ile damper sensörüne müdahale edilmemesini ister. Cihazın belediyenin kendi sistemine uyumlu olması istenir ve şartlar belediyeye göre değişir. Bunlar örnektir; güncel şartı izni veren belediyeden teyit edin.
- Kapsam
- Bu şartı koyan büyükşehirlerde hafriyat taşıyıcıları; doğrulanan örnekler Bursa ve Ankara
- Tarihler
- Bursa: UKOME kararı 01.11.2013/447. Ankara: taahhütname belgesi (tarih belirtilmemiş). Güncellikleri belediyeden teyit edilmelidir.
Metadiag ürün kapsamı dışında
Kaynak: Bursa Büyükşehir Belediyesi, Çevre Kontrol Hizmetleri, bölüm 3-C (UKOME kararı 01.11.2013/447)
Zorunlu (mevzuat) Atığın yalnız izinli sahaya dökülmesi ve Atık Taşıma ve Kabul Belgesi
Hafriyat toprağı ile inşaat ve yıkıntı atıkları, belediyenin ya da mahallin en büyük mülki amirinin gösterdiği ve izin verdiği geri kazanım ve depolama tesisleri dışına dökülemez. Atık üreticisi dört nüsha Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alır; belge üretici, taşıyıcı ve tesis arasında kullanılır ve denetimde gösterilir. İzin ve belge işlemleri Metadiag'ın kapsamında değildir.
- Kapsam
- Hafriyat toprağı üreticileri, 2 tonun üzerinde inşaat ve yıkıntı atığı üretenler ve taşıyıcılar
- Tarihler
- Yürürlükte
Kaynak: Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği md. 13 ve 23 (RG 18.03.2004/25406)
Zorunlu (mevzuat) Yükün bağlanması ve sabitlenmesi
Yük, uygun bağlama ve sabitleme yapılmadan karayoluna değecek, düşecek, dökülecek, saçılacak, sızacak, akacak, kayacak, gürültü çıkaracak, devrilecek ya da aracın dengesini bozacak şekilde yüklenemez. Kanun bir yöntem saymaz; sonucu ister.
- Kapsam
- Karayolunda yük taşıyan tüm araçlar; toprak, agrega ve cevher taşıyan damperli kamyon ve dorseler dâhil
- Tarihler
- 27.02.2026 tarihinden itibaren yürürlükte
Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu md. 65/1-h (7574 sayılı Kanun md. 18 ile değişik, RG 27.02.2026/33181)
Zorunlu (mevzuat) Açık ocakta nakliyat yolları, döküm sahası bariyeri ve boşaltma yönergesi
Yükümlülük işletmenindir; yönetmelik belirli bir cihaz istemez. Açık ocaklarda kademe ve nakliyat yolları kullanılan araçlara uygun sağlamlıkta olur; döküm sahası ve kademe gibi iş makinelerinin düşme tehlikesi olan yerlerde yeterli yükseklikte güvenlik bariyeri yapılır. Makinelerin çalışma koşulları, manevra yerleri ve yükleme, taşıma ve boşaltmada uygulanacak güvenlik tedbirleri işletmenin açık ocak yönergesine yazılır; saha içi trafik kurallara bağlanır. MetaDamper bariyerin yerine geçmez.
- Kapsam
- Yerüstü maden işyerleri ve taş ocakları
- Tarihler
- Yürürlükte (son değişiklik RG 21.07.2026/33316)
Kaynak: Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-1 md. 8.6, Ek-2 md. 1.5, 1.6 ve 1.12-e (RG 19.09.2013/28770)
Zorunlu (mevzuat) Şantiyede kazı kenarı, zemin kayması ve araç düşmesine karşı tedbir
Yükümlülük işverenindir; yönetmelik belirli bir cihaz istemez. Hendek kenarlarında ve dik eğimli yerlerde zemin kaymasını ve makinenin kaymasını önleyici tedbir alınır; kazı ve malzeme taşımada kullanılan makine ve araçların kazı çukuruna ya da suya düşmemesi için koruyucu tedbir alınır. Yönetmelik ayrıca manevrada işaretçi ve geri manevra uyarısı ile devrilmede sürücüyü koruyan kabin ister; bu ikisi Metadiag'ın kapsamında değildir.
- Kapsam
- Kazı, yarma ve dolgu dâhil yapı işleri
- Tarihler
- Yürürlükte (son değişiklik RG 31.12.2018/30642)
Kaynak: Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 (B) Bölüm II md. 49, 51, 54, 55 ve 56 (RG 05.10.2013/28786)
Zorunlu (mevzuat) İş makinesinde devrilme koruması, saha içi hız sınırı ve periyodik kontrol
Yükümlülük işverenindir; yönetmelik belirli bir cihaz istemez. Üzerinde operatör taşıyan hareketli iş ekipmanı devrilmeye karşı korunur; operatörün görüşü kısıtlıysa görüş alanını iyileştiren yardımcılar kullanılır. İş ekipmanı bir çalışma alanında hareket ediyorsa uygun trafik kuralları ve hız sınırları konulur ve uygulanır; toprak işleri makineleri periyodik kontrole tabidir. Bu satırdaki ürünler yalnız saha içi hız sınırının izlenmesi (Ek-II md. 2.2) içindir; devrilme koruması, görüş yardımcıları ve periyodik kontrol Metadiag'ın kapsamında değildir.
- Kapsam
- Ekskavatör, yükleyici, dozer ve arazi tipi damperli gibi hareketli iş ekipmanı kullanan işverenler
- Tarihler
- Yürürlükte (son değişiklik RG 23.12.2025/33116)
Kaynak: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I md. 3.1.4 ve 3.1.6, Ek-II md. 2.2, Ek-III Tablo-6 (RG 25.04.2013/28628)
Zorunlu (mevzuat) İşverenin risk değerlendirmesi ve teknik gelişmeye uyum
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliği için her türlü tedbiri alır, gerekli araç ve gereçleri sağlar ve tedbirleri değişen şartlara göre uyarlar. Önleme ilkeleri arasında teknik gelişmelere uyum da sayılır; işveren risk değerlendirmesi yapar ya da yaptırır. Kanun belirli bir cihaz istemez.
- Kapsam
- Tüm işverenler: yükleniciler, maden ve taş ocağı işletmeleri, taşıyıcılar
- Tarihler
- Yürürlükte
Kaynak: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 4/1, 5/1 ve 10 (RG 30.06.2012/28339)
Zorunlu (mevzuat) Takograf
Yük taşımada kullanılan ve azami yüklü ağırlığı 3.500 kg'dan fazla olan motorlu taşıtlarda takograf bulundurulması ve kullanılması zorunludur; cihaza müdahale yasaktır. Takograf, tip onaylı ayrı bir cihazdır ve Metadiag'ın ürün kapsamında değildir.
- Kapsam
- Yük taşımada kullanılan, azami yüklü ağırlığı 3.500 kg'dan fazla motorlu taşıtlar; yönetmelikle muaf tutulanlar hariç
- Tarihler
- Kamyon ve çekicilerde 2026 öncesinde de zorunluydu (KTY md. 64/b, 1 sayılı Cetvel). 27.02.2026'da yürürlüğe giren yeni metinle kapsama giren diğer araçlarda zorunluluk, model yılına göre şu tarihlerden sonraki ilk araç muayenesine kadar aranmaz: 2021 ve sonrası 31.12.2026; 2016–2020 31.12.2027; 2011–2015 31.12.2028; 1996–2010 31.12.2029; 1985–1995 31.12.2030. Belediye ve mücavir alan sınırları içinde 5216 ve 5393 kapsamında yolcu taşıyan ticari araçlar ile yük ve yolcu taşımacılığında kullanılan resmî araçlarda, ilk defa tescil edilecek araçlar için zorunluluk 27.02.2026'dan itibaren bir yıl aranmaz.
Metadiag ürün kapsamı dışında
Kaynak: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu md. 31 ve Geçici md. 27 (7574 sayılı Kanun md. 6 ve 34, RG 27.02.2026/33181)